Pocztki pisania w Mezopotamii

Warunki i mechanizmy rzdzce wygld pisanie w Mezopotamii na koniec IV -go  tysiclecia pne. OGOSZENIE s na ogó przyjmowane za pewnik: zanim stao si narzdziem w subie jzyka , pismo byo prostym systemem zapisu, rodzajem pomocy pamiciowej dla nielicznych skrybów, których jedyn trosk byo zachowanie ladu po coraz liczniejszych i bardziej zoone operacje ksigowe nieodcznie zwizane z zarzdzaniem pierwszymi duymi orodkami miejskimi .

W ostatnich latach takie podejcie trzeba jednak doprecyzowa, a nawet skorygowa. Dziki niedawnej publikacji korpusu archaicznych dokumentów wyaniajcych si z piasków okoo pitnastu miejsc w staroytnej Mezopotamii i jej ssiedztwie, w rzeczywistoci nie mona ju akceptowa idei przesunicia Pism rzeczy na pisanie sów . Jak rozumiemy na pocztku, pisanie wydaje si by ju zorganizowane na zasadach, które, o ile je rozumiemy, prawie nie ewoluoway przez nastpne tysiclecia. Daleka od bycia ograniczonym do prymitywnego systemu kojarzcego rzeczy z liczbami, od pierwszych ladów ujawnia blisko swojego zwizku z jzykiem i jego implikacje poznawcze w rozlegym ruchu myli o wiecie, w którym rozumie siebie. .

Jednak nasze zrozumienie genezy systemu jest wci dalekie od poznania. Do dzi historia pocztków pisania w Mezopotamii jest nadal pisana kropkowanymi liniami, a puste miejsca wci s dalekie od wypenienia. wiadomi tych trudnoci, kwestionujc je w kontekcie archeologicznym i historycznym , my [Kto] Postaramy si zatem przedstawi to, czego uczymy si z najstarszych dostpnych nam dokumentów pisanych.

Czas i przestrze

Pierwszym problemem stwarzanym dla historyka przez corpus 5500 archaicznych tabletek znalezione w Uruk , Susa , Djemdet Nasr , Kisz lub Ur , jest to, e jej datowania . Generalnie, jeli paleografia pozwala zaproponowa chronologi wzgldn , to trudno odnie j do chronologii absolutnej . Trudno ta wynika gównie z niejednoznacznoci stratygraficznych. Wikszo dokumentów odkrytych w Uruk pochodzi ze szcztków archeologicznych, które byy wykorzystywane jako zasypki podczas budowy niektórych budynków w Eanna , co utrudnia ich datowanie.

Ponadto, jak wynika z raportów wykopaliskowych, identyfikacja poziomu archeologicznego, z którym powizane s te dokumenty, bya cile uwarunkowana obecnoci samych tablic. Co sprowadza si do stwierdzenia w sposób tautologiczny , e tabliczki , które suyy jako znaczniki chronologiczne, byy datowane od siebie. W rzeczywistoci tylko siedem z nich zostao znalezionych na ich pierwotnej glebie. Wszystkie pochodz z czerwonej wityni, któr archeolodzy wahaj si datowa z poziomu IVa lub IVb Eanna. Bez dodatkowych informacji wszelkie próby datowania ze strony Uruk pozostaj zatem daremne.

Na szczcie teren wykopalisk Akropolu w Suzie oferuje zupenie inn sytuacj, która pozwala obej trudnoci. Ta strona iraskiego Chuzistanu oferuje w rzeczywistoci chronologi bez przerw , któr mona zawiesi na tej z Uruk. Moliwe jest, w ten sposób pocztek niektórych dokumentów pisanych po rodku IV -go  tysiclecia pne. OGOSZENIE a dokadniej midzy 3500 a 3400 pne. AD .

Uwarunkowania genezy systemu

Kultura Uruku naley do szeroko zakrojonych która ma swoje ródo w które od Obeid (6500-3700 BC ), aby zakoczy w cigu okresu znanego jako Djemdet Nasra ( circa 3000-2900 BC ). Wraz z rozwojem rolnictwa, moliwym dziki szerszej praktyce nawadniania , specyfik tego okresu najlepiej charakteryzuje stopniowa koncentracja ludnoci w duych orodkach miejskich. Rosnce zrónicowanie midzy aglomeracjami powoduje, e niektóre z nich twierdz, e s prawdziwymi metropoliami, w których tkanka miejska jest zorganizowana na nowych zasadach: siedlisko staje si bardziej rozproszone, podczas gdy pojawiaj si ogromne grupy architektoniczne bez powoania. przez elit. Na jej szczycie zindywidualizowana posta, któr przyjo si nazywa królem-kapanem, pozwala sobie dojrze posg i gliptyk , zapewniajc funkcje religijne, jednoczenie sprawujc wadz przymusu, nieuchronnie opierajc si na cikiej administracji .

Rozbudowa dróg wodnych i ldu, wynalezienie koa czy wykorzystanie pewnych gatunków jako zwierzt jucznych, zwizane z gigantyzmem tego, co wówczas powszechnie nazywa si miastami , prawdopodobnie wyjania rozwój sieci intercity midzy metropoli a jej miastami wasalami. W konsekwencji zwikszona zoono operacji zarzdczych zwizana z nowymi wymiarami gospodarki, a take troska o zapewnienie integralnoci tych operacji, w których uczestniczya wiksza liczba poredników, byy z pewnoci ródem dwóch innowacji technicznych: cylinder piecz i baka kalkulatora .

Interpretacja pierwszych dokumentów

Zrozumienie, z jakich powodów pojawiy si takie dokumenty w tym wanie momencie historii, rodzi przede wszystkim problem ich interpretacji. Niestety, zarówno ich wiek, jak i oryginalno wydaway si sprowadza do królestwa iluzji lub hipotez wszelkie próby rozszyfrowania. Na szczcie wiele z tych tekstów byo podobnych do niektórych nowszych tabliczek odkrytych w miejscu Tell Fra, staroytnego Szuruppak . Te ostatnie, do czytelne, stanowiy dugie spisy znaków, grupujce tematycznie nazwy miast, ryb, ptaków, wazonów czy urzdników. Opierajc si na zgodnoci midzy tymi nowszymi dokumentami a archaicznymi tablicami, moliwe stao si zidentyfikowanie duej liczby znaków, a tym samym zrozumienie treci reszty korpusu. Mona wtedy wyróni trzy gówne typy dokumentów: wykazy leksykalne, o których przed chwil mówilimy, dokumenty o charakterze ksigowym lub zarzdczym oraz kilka szkolnych tabliczek.

Fragment tablicy administracyjnej z okresu Uruk III, Djemdet Nasr (31002900 pne).

Dokumentacja ksigowa stanowi zdecydowanie najwaniejsz mas tych archaicznych tekstów. W do ogólny sposób zajmuje si czynnociami zarzdczymi dotyczcymi produktów zboowych, nabiau, inwentaryzacj stada czy personelu, a nawet obliczeniami prognostycznymi plonów z pól i stad. Chocia nadal trudno jest zidentyfikowa rónych graczy w tych operacjach, to iloci zaangaowane ujawniaj, e pochodz one z wanych oficjalnych struktur. wiadczy o tym tablet MSVO 3, 64 nalecy do partii pochodzcej z duego centrum dystrybucji produktów zboowych, kierowanego przez administratora, którego nazwisko umownie brzmi KU.IM  ; zajmuje si dystrybucj partii zboa do czterech urzdników: jednego 7776  litrów, drugiego 1176  litrów, trzeciej 1008 i ostatniego 4752  litrów.

Wykazy leksykalne stanowi zbiór ok. 650 tabliczek stanowicych duplikaty 14 rónych spisów. Identyfikuj, angaujc je w rozlegy ruch poznawczy, uniwersum tekstów o charakterze ekonomicznym, organizujc je wedug ustalonego porzdku, kierujcego si wzgldami hierarchicznymi lub typologicznymi, jednoczenie prawdopodobnie oferujc rónym aktorom pisania dokumentacji referencyjnej, z której narysuj znaki zgodnie z ich potrzebami.

Jeli pomin teksty szkolne, które wiadcz o istnieniu ciaa formacyjnego dla skrybów , jest to dokumentacja zwizana gównie z problemami kierowniczymi lub ekonomicznymi, które pojawiy si w okresie niedawnego Uruk . W zwizku z tym pojawia si pytanie o specyfik spoeczno-gospodarcz tego momentu w historii Mezopotamii, który warunkowa rozwój tego nowego narzdzia, jakim byo pisanie.

Od baki rachunku do tabliczki

Uywany od koca kultury Halaf , okoo pierwszej poowy V e  tysiclecia av. OGOSZENIE , do zapiecztowania wazonów, wizek, a nawet sztuk otaczajcych towary, mae znaczki w ksztacie guzika z pask twarz ozdobion motywem grawerowanym w negatywie ustpuj pod koniec IV wieku  tysiclecia p.n.e. OGOSZENIE , z maymi cylindrami, zawierajcymi na swojej powierzchni obrotowej obion dekoracj o symbolicznej treci. Powód tego zastpienia jest prawdopodobnie wyjaniony przez to, e nowe medium moe stworzy bardziej wymylny obraz, a tym samym dostarczy bardziej szczegóowy przekaz, przy jednoczesnym zapewnieniu integralnoci treci.

W tym samym okresie pojawiy si mae gliniane kule tradycyjnie zwane bbelkami, wewntrz których zamykano przedmioty o rónych ksztatach: patyczki, kulki, krki, mae stoki lub due perforowane stoki, których podobiestwa nie s wyrane. póniej do transkrypcji wartoci liczbowych. Ich analogia do kamyków, których uywano do nauki arytmetyki, przyniosa im nazw calculi .

Piecz cylindryczna z okresu Uruk z jego nadrukiem.

Powierzchni tych bbelków zajmuj odwinicia pieczci cylindrycznych, natomiast nacicia, uzyskane przez naoenie tataraku lub by moe przez wydrukowanie rachunku róniczkowego , wskazuj na zewntrznej stronie zawarto koperty. Jeli nie zawsze istnieje cisa zgodno midzy drukowanymi formami a tymi z rachunków zawartych w bace, to jednak we wszystkich przypadkach istnieje zgodno liczbowa.

Uycie tych obiektów pozostaje stosunkowo niejasne. Niektórzy postrzegaj to jako rodzaj polizgu towarzyszcego transakcji. Do uszczelnienia gwarantuj integralno podczas rejestracji oznaczenia wskazywayby iloci towarów biorcych udzia w operacji. Wszystko wskazuje na to, e po rozbiciu glinianej koperty wystarczy, aby zapewni zgodno transakcji, porówna iloci i charakter towaru z kaamarzami zawartymi w bace i znakami na niej wydrukowanymi. Jednak ten podwójny zapis, prawdopodobnie postrzegany jako zbdny, zosta uproszczony przez uniknicie oblicze . Dlatego mona sobie wyobrazi, e centralna prónia kuli utracia racj bytu, bbelki spaszczyy si, tworzc mae patki na pocztku pierwszych tabletek. Najstarsze tablice Suzy , nalece do 18. poziomu przegldu Akropolu, wystpuj ponadto w dwóch odrbnych formach, jednej podunej, a drugiej okrgej, bezporednich imitacji dwóch form glinianych kopert znanych równie na tym stanowisku.

Jeli przyjmiemy przejcie od baki do tabliczki, o czym zdaje si wiadczy stratygrafia Suzy, naley zauway, e sam system rejestracji jest bardziej zoony. O ile, podobnie jak bbelki, niektórym tablicom nadal kojarzy si piecz i oznaczenia numeryczne, o tyle inne natomiast kojarz teraz te same oznaczenia z oznaczeniami przywoujcymi, prawdopodobnie w mniej lub bardziej obrazowy sposób ( piktogramy ), charakter produktów. zaangaowanych w operacj. Wspóistnienie tych dwóch rodzajów tabletek pozostaje trudne do zrozumienia. Moliwe jest, jak sugeruje obecno kilku rónych znaków na tej samej tabliczce piktograficznej, e ta ostatnia dotyczya kilku rodzajów produktów, przy czym tablice cyfrowe zawieray tylko jeden towar.

Charakter znaków

Na tym etapie kuszce jest uznanie, e odnoszc si do rzeczywistoci, samej w stosunku do sowa jzyka , kady znak graficzny by wówczas naturalnie postrzegany jako widzialny wyraz caoci znaczcego jzykowego , czyli innymi sowy, e system ten by tylko prostym zapisem sów, zdolnym co najwyej do oddania fragmentów mowy w odniesieniu do jakiejkolwiek dziaalnoci kierowniczej. W rzeczywistoci wiele szczegóów wiadczy wrcz przeciwnie, e system od pocztku by zdolny do analizy dwiku. Przykad znaku GI jest do odkrywczy z tego punktu widzenia. Rzeczywicie, od swoich najwczeniejszych powiadcze, element oznaczajcy tego znaku reprezentujcy trzcin jest uywany na zasadzie rebusa, aby stworzy termin homofon: GI oznaczajce w sumeryjskim przepis.

Ponadto, jak wykaza JJ Glassner [ ref.  podane] , istniej pewne oznaki, e w systemie jest równie zaangaowana analiza jednostek fonologicznych. Tym samym oznaczenie MEN , oznaczajce rodzaj korony, skada si z dwóch znaków: GA 2 i EN , z których to ostatnie mona uzna za wskazówk foniczn okrelajc odczytywanie oznaczenia. Podobnie znak DUB zawarty w znaku GA 2 przywouje jeden z fonologicznych segmentów tego zwizku, który naley czyta ADUBA .

Jak wida, o ile wymiar foniczny od pocztku by z pewnoci jedn z cech charakterystycznych systemu, to faktem jest, e do tej pory zbyt mao elementów pozwala myle o zasigu jego pola oddziaywania. Jeli j odkryjemy, z wieloma niewiadomymi, w nazewnictwie czy toponimii , nie wolno nam traci z oczu faktu, e na tym etapie wierna transkrypcja jzyka nie jest w perspektywie pisania. Tylko w rzeczywistoci maj powody, aby wzi pod uwag podstawowe elementy pozwalajce uchwyci róne modalnoci operacji, takie jak ich charakter, moment, czas trwania, miejsce, a take ludzie, rzeczy i iloci. Miejsce oralnoci wci mona odczu w systemie, gdy czytelnik, aby zrozumie dokadn tre przekazu, musi by wiadomy jego znaczenia.

Rozwój systemu

Jeli z paleograficznego punktu widzenia dokumentacja archaiczna ujawnia etapy ewolucji pisma, zasady rzdzce jego genez pozostaj trudne do oceny. Silnie stereotypowy charakter najstarszych znaków skania wic niektórych do przypuszcze o istnieniu prekursorskiego systemu symbolicznego . Wedug Denise Schmandt-Besserat taki system mona zidentyfikowa w maych symbolach o rónych ksztatach, o których wiadomo, e istniej na Bliskim Wschodzie od neolitu . Jeli ta teoria jest obecnie do szeroko przyjta w rodowisku naukowym, to jednak rodzi pytania. Jeli w rzeczywistoci nie da si zaprzeczy, e midzy niektórymi archaicznymi znakami a niektórymi z tych znaków istniej podobiestwa formy, to jasne jest, e ich podobiestwa czsto pozostaj bardzo niejasne. Ponadto wikszo z tych obiektów, na ogó znajdowanych poza kontekstem archeologicznym, stanowi niejednorodny korpus zarówno pod wzgldem przestrzennym, jak i czasowym, którego niektóre elementy maj nawet kilka tysicy lat po narodzinach pisma. W rzeczywistoci, przy braku wikszej spójnoci, wszelka ch rozpoznania w nich symboli prekursorów pozostaje zatem krucha. Co najwyej mona argumentowa, e te dwa systemy by moe maj wspólne róda i e przez wieki mogy si wzajemnie wzbogaca.

Do tej pory, prawd mówic, nasza wiedza na temat genezy znaków sprowadza si jedynie do uchwycenia kilku konwencji graficznych czy nawet kilku procesów twórczych. W ten sposób odkrywamy, e gowa ssaka zawsze odnosi si do caego zwierzcia, podczas gdy cz jego ciaa nie oznacza nic innego, jak tylko dan koczyn lub narzd. Znaki AB 2 lub AG 2 oddaj zatem znaczenie odpowiednio krowa i winia, podczas gdy UR 2 i GETU odnosz si po prostu do znaków noga i uszy. Ponadto, o czym wiadcz oznaczenia SIG oznaczajce wieczór i U 4 oznaczajce rano, lustrzany wzór oznaczenia moe suy do oddania jego antonimu.

Chocia w bardziej zawiy sposób, oznaczenia GIR 3 i DU ze swej strony wiadcz o istnieniu prawdziwej teoretycznej koncepcji systemu. Tak wic, bez moliwoci dostpu do podstawowej logiki, która dziaa w tych skojarzeniach, znak GIR 3 przedstawiajcy gow osa jest dziwnie uywany do napisania sowa stopa, podczas gdy znak DU skutecznie rysujcy stop nigdy nie jest uywany aby wyznaczy ten.

Podczas II E oraz I st tysiclecia w dugich podkadów , uczeni babiloski czasu, uywajc terminologii popeni Pidgin z sumeryjskich i akadyjsku , s chyba Echo starsze procesy, które take przewodniczy rozwoju systemu. Wród najbardziej reprezentatywnych s:

  • kreskowane narodzin , który skada si z wylgu znak lub jedna z jego czci z pewn liczb przewodów w celu podkrelenia aspekt, w którym chce si podkreli;
  • nachylony tenu , która polega na skaniajc cz lub nawet cao znakiem;
  • niedokoczone nutilû , gdzie znak jest przedstawiony jako niedokoczonej formie znaku, do którego jest porównywany;
  • double minabi , która polega na podwojeniu znak.

Do tych procesów warto doda take kompozycj, polegajc na zestawieniu prostych znaków w nowy, jak GU 4 zoony ze znaków SAG i GAR , a nawet napisu, w który wstawiany jest znak. w innym, jako SUG, którego macierz LAGAB zawiera znak a .

Jzyk

Jak widzielimy, wiele wskazówek fonicznych, takich jak znak GI , reprezentujcy stroik, uywany do tworzenia homofonu GI , co oznacza przepis w jzyku sumeryjskim , skania do mylenia, e za dokumentacj kryje si ten jzyk. Ale czy uzasadnione jest sformuowanie takiego wniosku, biorc pod uwag dostpne nam rzadkie przykady Prawd jest, e inne argumenty wspieraj t tez. Jak sugeruje Adam Falkenstein [ ref.  podane] , jeeli z jednej strony przyjmiemy, e kolejno znaków niekoniecznie odpowiada kolejnoci mówionej, a z drugiej strony, e znak E 2 jest wymienny z LIL 2 , wówczas rozsdne jest zaproponowanie, aby sekwencja takich jak E 2 -en-TI potwierdzone w pónym dokumencie Recent Uruku mona odczyta EN.LIL 2 .ti , a zatem odpowiadaj sumeryjsk antroponimia znaczeniu: (moe boga) Enlil (poda) ycielub moe (bóg) Enlil oywi. Niestety, tutaj znowu przykad pozostaje mniej lub bardziej odosobniony.

Wniosek

Jeli ze sporzdzonego wanie inwentarza wynika, e pisanie jest czci dugiego procesu, którego rozgazienia s niekiedy bardzo mocno zakorzenione w neolicie , to paradoksalnie pozostaje ono jednak swoistym wynalazkiem swoich czasów. Wysoce ustandaryzowany i ustandaryzowany charakter systemu, a take istnienie wymiaru teoretycznego, który kierowa jego genez, zdecydowanie przemawia za wynalazkiem opracowanym przez niewielk liczb jednostek w stosunkowo krótkim czasie.

Jeli przyjmiemy, e system u swoich pocztków ma charakter foniczny, nie mona ju w nim rozpozna po prostu pomocy pamiciowej, ale rzeczywicie pisma rzeczywistego i e nawet jeli kolejno znaków nie oddaje niedokadnie znaku. jzykowy acuch sów lub tylko sporadycznie odnotowuje znaki gramatyczne.

Uwagi i referencje

  1. Jean-Jacques Glassner , Pismo do Sumeru, wynalazek pisma klinowego , Pary, Editions du Seuil,, 304  pkt. ( ISBN  2-02-038506-6 ) , s.  65
  2. Przed napisaniem. Od liczenia do pisma klinowego , 1992
  3. Zob. w szczególnoci Baez 2013 , s.  49-51 i Herrenschmidt 2007 , s.  68-79

Bibliografia

Ustawienie historyczne

  • (de) Bauer J., Englund RK, Krebernik M., Mesopotamien, Späturuk-Zeit und frühdynastische Zeit , OBO 160/1, 1999;
  • Butterlin P., Les Temps proto-urban de Mésopotamie: kontakty i akulturacja w czasach Uruk na Bliskim Wschodzie , Pary, 2003.

Pocztki pisania

  • es) Fernando Báez , Los primeros libros de la humanidad: el mundo antes de la imprenta y el libro electrónico , Madrid, Forcola,, 621  s. ( ISBN  978-84-15174-75-2 ).
  • (w) Steven R. Fischer , Historia pisania 2001 ( ISBN  1861891016 )
  • A. Le Brun i F. Vallat, Pocztki pisania w Suse, w Cahiers de la DAFI , 8, 1978, s.  11-59.
  • Béatrice André-Leickman , Christiane Ziegler (red.), Narodziny pisma, pism klinowych i hieroglifów , Éditions de la Réunion des Musées Nationaux, Pary, 1982; przeredagowane 1991, 1994, 1995 ( ISBN  2-7118-0201-9 ) .
  • (en) Denise Schmandt-Besserat , Przed napisaniem , 2 tom, Austin, 1992
  • (en) Denise Schmandt-Besserat , How Writing Came About , Austin, 1996.
  • Jean-Jacques Glassner , Pisanie do Sumera: wynalazek pisma klinowego , Seuil, 2001.
  • Clarisse Herrenschmidt , Trzy pisma: Jzyk, liczba, kod , Pary, Gallimard,, 510  pkt.
  • R. Mugnaioni, Pojawienie si pisma w Mezopotamii, w Viers R. (red.), Jzyki i pisma ródziemnomorskie, Obrady forum z 9, 10 i 11 marca 2001 r., Maison du Séminaire, Nicea , Nicea, 2007, s.  37-50.
  • (en) HJ Nissen, P. Damerow i RK Englund, Archaic Bookkeeping , Chicago, 1993.

Seria publikacji tekstowych

  • Archaische Texte aus Uruk (ATU), Berlin;
  • Materialen zu den Frühen Schriftzeugnissen der Voderen Oriens (MVSO), Berlin.

Zobacz równie

Powizane artykuy

Linki zewntrzne